اخلاق پیامبر در قرآن و روایات

اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله

از جمله موضوعاتى كه قرآن مجید آن را به عظمت یاد نموده: خوش اخلاقى پیغمبر اكرم اسلام می‌باشد، چنان كه در: (سوره قلم)، آیه 4 راجع به اخلاق آن حضرت می‌فرماید: «وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِیمٍ؛ و حتما تو داراى یك خلق بزرگى می‌باشى».(1)

اخلاق پیامبر مطابق و هماهنگ با قرآن بود. خداوند او را به مثل این سخنان تربیت كرد كه:
1- «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ؛ با آن‌ها مدارا كن و به نیكى‏ها دعوت نما و از جاهلان روى بگردان». (سوره اعراف/199)
2- «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِیتاءِ ذِی‌الْقُرْبى‏ وَیَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْیِ؛ خداوند فرمان به عدل و احسان و بخشش به نزدیكان مى‏دهد، و از زشتی‌ها و منكرات‏ و ظلم و ستم نهى مى‏كند». (سوره نحل/90)
3- «وَاصْبِرْ عَلى‏ ما أَصابَكَ؛ در برابر مصائبى كه به تو مى‏رسد شكیبا باش». (سوره لقمان/17)
4- «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ؛ از آن‌ها درگذر و صرف‌نظر كن». (سوره مائده/13)
5- «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ؛ بدى را با نیكى دفع كن». (سوره فصلت/34)

و آیات دیگر، سپس خداوند سیماى ظاهر و نهان آن‌ حضرت را كامل نمود، و او را چنین ستود: «وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِیمٍ؛ و تو قطعا اخلاق عظیم و برجسته‏اى دارى». (سوره قلم/4)

آرى فضل بیكران خداوند را بنگر كه چگونه عطا كرد و سپس ستود. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله به انسان‌ها آموخت كه خداوند ارزش‌هاى اخلاقى را دوست دارد، و انحرافات و لغزش‌هاى اخلاقى را دشمن دارد، و فرمود: «بعثت لاتمّم مكارم الاخلاق؛ من براى آن به رسالت مبعوث شدم كه ارزش‌هاى اخلاقى انسان‌ها را تكمیل كنم.» سپس همه انسان‌ها را با تأكید و ترغیب فراوان به رعایت ارزش‌هاى اخلاقى فراخواند.(2)

سعید بن هشام مى‏گوید: به عایشه گفتم: اى ام‌المؤمنین، لطفا درباره اخلاق پیامبر برایم صحبت بدار، گفت: مگر قرآن نخوانده‏اى؟ گفتم: چرا. گفت: اخلاق پیامبر همانست یعنى تمام اخلاق پسندیده قرآنى را عمل می‌فرمود، این حدیث را مسلم در صحیح خود آورده است.

یزید بن بابنوس مى‏گوید:‌به عایشه گفتیم: اخلاق رسول خدا چگونه بود؟ گفت: اخلاق پیامبر همان اخلاق قرآن بود سپس ده آیه اول سوره مومنون را خواند و گفت اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله این چنین بود.

ابودرداء هم مى‏گوید: از عایشه درباره اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم. گفت: اخلاق او همان اخلاق قرآن بود. از آن چه قرآن را خشنود سازد راضى بود و از آن چه قرآن را خشمگین سازد خشمگین مى‏شد.

عطیه عوفى در تفسیر آیه «وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِیمٍ» آیه 4 سوره 68 مى‏گوید: منظور ادب قرآنى است، یعنى پیامبر صلی الله علیه و آله مودب به آداب قرآنست.

از انس روایت است كه گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله خوش خلق‏ترین مردم بود من برادر كوچكى داشتم كه تازه او را از شیر گرفته بودند و او را مواظبت می‌كردم كنیه‏اش ابوعمیر بود، پیامبر چون او را مى‏دیدند مى‏گفتند از شیر گرفتن چه بر سرت آورده است؟ و با او بازى می‌فرمود. این روایت را هم مسلم در صحیح خود آورده است.

از ثابت، از انس روایت است كه مى‏گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله زیباتر و بخشنده‏تر و شجاع‏تر مردم بود. مسلم و بخارى هر دو نفر این حدیث را نقل كرده‏اند. على بن احمد بن عبدان از انس روایت مى‏كند كه مى‏گفت پیامبر صلی الله علیه و آله هرگز دشنام نمیداد، ناسزا نمى‏گفت و لعن و نفرین نمى‏فرمود، به هنگام بازخواست حداكثر به طور شوخى مى‏گفت فلانى را چه می‌شود چرا كوتاهى مى‏كند. این حدیث را هم بخارى در صحیح خود آورده است.

عبدالله بن عمر هم مى‏گفت: پیامبر هرگز ناسزا نمى‏گفت و دشنام نمی‌داد، همواره مى‏گفت گزیده‏ترین شما آن‌هایى هستند كه خوش خلق‏ترند.

ابوعبدالله جدلى مى‏گوید: از عایشه درباره اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم، گفت: هرگز دشنام و ناسزا نمى‏گفت. در كوچه و بازار بلند صحبت نمی‌كرد، بدى ‏را با بدى پاداش نمى‏داد بلكه همواره عفو و گذشت مى‏فرمود.(3)

یزید بن هارون و اسحاق بن یوسف ازرق هر دو از زكریاء، از ابواسحاق، از ابوعبدالله جدلى نقل مى‏كند كه مى‏گفته است از عایشه پرسیدم اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله در خانه چگونه بود؟ گفت: از همه مردم نیك خلق‏تر بود نه دشنام مى‏داد و نه یاوه‏گو بود و نه در كوچه و بازار اهل هیاهو، بدى را با بدى پاداش نمى‏داد بلكه عفو مى‏فرمود و گذشت مى‏كرد.(4)

امام على علیه السلام در بیان احوال و اخلاق پیامبر خدا می‌فرماید: ...هیچ گاه دو كار براى او (پیامبر صلى الله علیه و آله) پیش نیامد، مگر این كه دشوارترینِ آن دو را برگزید.(5)

الطبقات الكبرى به نقل از عایشه، در پاسخ این سؤال كه: اخلاق پیامبر صلى الله علیه و آله در محیط خانه چگونه بود؟ فرمود: خوش‏خوترینِ مردمان بود. نه دشنام مى‏داد و نه بدزبانى مى‏كرد و نه در كوچه و بازار، هیاهو به راه مى‏انداخت و نه بدى را به بدى جبران مى‏كرد؛ بلكه مى‏بخشید و گذشت مى‏كرد.(6)

اشعار زیبا در وصف اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله
فاق النّبیین فى خلق و فى خلق × ولم یدا نوه فى علم ولاكرم‏
و كلّهم من رسول اللّه ملتمس × غرفا من البحر او رشفا من الدیم‏
فهو الّذى تمّ معناه و صورته × ثمّ اصطفاه حبیبا بارئ النّسم
منزّه عن شریك فى محاسنه × فجوهر الحسن فیه غیر منقسم‏
پیامبر در سیماى ظاهر، و اوصاف اخلاقى بر همه پیامبران برترى یافت، و هیچ كس از آن‌ها در علم و كمال، به پایه او نمى‏رسند و همه آن‌ها در پیشگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله تقاضاى اندكى از دریا و قطره‏اى از باران كمال را دارند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همان انسان كاملى است كه در ظاهر و باطن در حد اعلاى كمال قرار دارد، و خداوند خالق انسان‌ها او را به عنوان حبیب خود برگزیده است و به راستى آن حضرت در شئون نیك اخلاقى، همتائى ندارد و جوهر حسن و زیبائى او، منحصر به او است.(7)

رسول خدا صلى الله علیه و آله مى‏فرمود: من به اخلاق نیك و پسندیده برانگیخته شده‏ام.

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند رسول خویش را به اخلاق نیك و پسندیده مخصوص گردانید، شما هم خود را بیازمایید، اگر آن اخلاق نیك در شما بود خداى را سپاس گفته و از او بخواهید تا آن را در شما بیفزاید. سپس امام علیه السلام آن‌ها را بدین ترتیب ده خصلت شمرد: یقین، قناعت، صبر، شكر، بردبارى، خوش‏خلقى، سخاوت، غیرت، شجاعت و جوانمردى.(8)

  • paper | تیم طراحی | ماهواره امید